नेपालको सन्दर्भमा मधुमेह : कारण, लक्षण, रोकथामका उपायहरू र स्थानीय तहको भूमिका
परिचय
मधुमेह (डायबिटिज) एक दीर्घकालीन रोग हो, जसले मानव शरीरको रगतमा रहेको चिनी (ग्लुकोज)को मात्रा नियन्त्रण गर्ने क्षमतामा असर गर्छ। जब शरीरले पर्याप्त इन्सुलिन उत्पादन गर्न सक्दैन वा उपलब्ध इन्सुलिनलाई प्रभावकारी रूपमा उपयोग गर्न सक्दैन, तब रगतमा ग्लुकोजको मात्रा असामान्य रूपमा बढेर गम्भीर स्वास्थ्य समस्या उत्पन्न गर्न सक्छ। मधुमेहका मुख्य दुई प्रकार छन्: प्रकार १ (Type 1): सामान्यतया बाल्यकालमै सुरु हुने यो प्रकार प्रायः आनुवंशिक कारणले हुने गर्दछ। प्रकार २ (Type 2): प्रायः वयस्क अवस्थामा देखिने र जीवनशैलीसँग सम्बन्धित हुने यो प्रकार नेपालमा सबैभन्दा धेरै पाइन्छ। नेपालमा मधुमेह एक गम्भीर र बढ्दो सार्वजनिक स्वास्थ्य समस्या बन्दै गएको छ, विशेषतः शहरी क्षेत्रमा। असन्तुलित आहार, शारीरिक गतिविधिको कमी, र स्वास्थ्य सम्बन्धी चेतनाको अभाव यसको मुख्य कारणहरू हुन्।
मधुमेह हुनुका प्रमुख कारणहरू
१. शहरीकरण र निष्क्रिय जीवनशैली शहरी जीवनशैलीले शारीरिक गतिविधि घटाएको छ। डेस्कमा बस्ने काम, सवारी साधनको अत्यधिक प्रयोग, मोबाइल र इन्टरनेटको लतले निष्क्रियता बढाएको छ।
२. अस्वस्थ खानपान परम्परागत सन्तुलित आहारको सट्टा चिल्लो, मिठाइयुक्त, प्रशोधित (processed) खानेकुराको बढ्दो सेवनले जोखिम बढाएको छ।
३. स्वास्थ्य चेतनाको अभाव मधुमेहका प्रारम्भिक लक्षणबारे धेरैलाई जानकारी नहुनु र समयमै स्वास्थ्य परीक्षण नगर्नु पनि प्रमुख कारण हुन्।
४. स्वास्थ्य सेवामा पहुँचको कमी ग्रामीण क्षेत्रमा मधुमेह परीक्षण तथा उपचार सेवाको अभावका कारण धेरै बिरामी पहिचानबिना नै रहन्छन्।
मधुमेहका सामान्य लक्षणहरू
अत्यधिक तिर्खा लाग्नु, बारम्बार पिसाब लाग्नु, थकान अनुभव हुनु वजन घट्दै जानु, दृष्टि धमिलो हुनु, घाउ चाँडो नभरिनु यी लक्षणहरू देखिएमा तुरुन्तै स्वास्थ्य परीक्षण गराउनु आवश्यक हुन्छ।
मधुमेह रोकथामका उपायहरू
१. स्वस्थ आहारको अभ्यास परम्परागत खाना जस्तै ढिँडो, गेडागुडी, मौसमी तरकारी, गुन्द्रुक आदि प्रोत्साहित गर्नुपर्छ। फास्टफुड, चाउचाउ, चिप्स, बोतलको पेय जस्ता वस्तुको सेवन न्यून गर्नुपर्छ।
२. नियमित शारीरिक गतिविधि दैनिक हिँडडुल, साइकल चलाउने, घरायसी काम वा खेतबारीको कामले मधुमेहको जोखिम घटाउँछ।
३. तौल नियन्त्रण मोटोपना मधुमेहको मुख्य कारक भएकाले तौल सन्तुलनमा राख्नुपर्छ। यसका लागि विद्यालय, कार्यस्थल र समुदायमा जनचेतना कार्यक्रम सञ्चालन गर्न सकिन्छ।
४. नियमित स्वास्थ्य परीक्षण विशेष गरी ४० वर्षभन्दा माथिका व्यक्तिहरू वा जसको पारिवारिक इतिहासमा मधुमेह छ, उनीहरूले समय-समयमा रक्तचिनी परीक्षण गराउनुपर्छ।
५. धूम्रपान र मदिरा सेवनमा नियन्त्रण धूम्रपान र अत्यधिक मदिरा सेवनले मधुमेहसँग सम्बन्धित अन्य जटिलता निम्त्याउन सक्छ। तिनको सेवन घटाउन जनचेतना अभियान आवश्यक छ। स्थानीय तहको भूमिका नेपालको संघीय संरचनामा स्थानीय तहले जनस्वास्थ्य प्रवर्द्धनमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छ। मधुमेहजस्ता दीर्घरोगहरूको रोकथाम र व्यवस्थापनका लागि स्थानीय सरकारको सक्रियता अत्यावश्यक छ।
स्थानीय तहले निम्न कार्यहरू गर्न सक्दछ:
१. स्वास्थ्य जनचेतना कार्यक्रम सञ्चालन विद्यालय, आमा समूह, युवा क्लब र समुदायमा मधुमेहसम्बन्धी चेतना फैलाउने कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्न सकिन्छ।
२. निःशुल्क स्वास्थ्य परीक्षण शिविर गाउँ/नगर क्षेत्रमा नियमित रूपमा रक्तचिनी परीक्षण गर्ने शिविरहरू सञ्चालन गरी प्रारम्भिक अवस्थामै पहिचान गर्न सकिन्छ।
३. सन्तुलित आहार र व्यायाम प्रवर्द्धन स्थानीय तहले सामुदायिक व्यायाम केन्द्र, हिँडडुल मार्ग, साइकल ट्र्याक निर्माण गर्न सक्नेछ।
४. स्थानीय खानपान प्रवर्द्धन स्वस्थ, परम्परागत खानेकुरालाई स्थानीय बजारमा प्राथमिकता दिने नीति बनाउन सकिन्छ।
५. गम्भीर केसका लागि रेफरल व्यवस्था ग्रामीण क्षेत्रका व्यक्तिलाई समयमै उपचारका लागि नजिकको अस्पताल वा विशेषज्ञ केन्द्रसम्म पुर्याउने प्रणाली विकास गर्न सकिन्छ।
हिजो बिकसित देसमा मधुमेह को बढी प्रकोप थियो तर आज यस्को प्रकोक सबै देशमा छ ,सहर देखि गाउँ सम्म र गाउँ देखि सहर सम्म प्रकोप बढीरहेको छ । यति मात्र न भइ मधुमेह को समयमै पहिचान न भएको करण ले गर्दा पछि हुने जटिलता बढीरहेका छ्न जस्को कारणले गर्दा स्वास्थ्यकर र लामो जीवन जिउन मा कठिनाइ भैरहेको छ । नेपालमा मधुमेह एक जटिल र चुनौतीपूर्ण रोगका रूपमा देखा परे पनि यसलाई रोकथाम गर्न सकिने रोगको रूपमा बुझ्नुपर्छ। जीवनशैलीमा सुधार, नियमित स्वास्थ्य परीक्षण, स्वस्थ आहार र व्यायामका माध्यमबाट विशेषगरी प्रकार २ मधुमेहलाई नियन्त्रणमा राख्न सकिन्छ। रोकथाम उपचारभन्दा सजिलो, सस्तो र दीर्घकालीन रूपमा प्रभावकारी उपाय हो। व्यक्तिगत सतर्कता र सामुदायिक सहकार्यबाट हामीले मधुमेहबाट आफू र समाजलाई सुरक्षित राख्न सक्नेछौं।
mj9nyc
h7b463