युवाले स्वदेशमै काम गर्ने कि देश छोड्ने ?
नेपालको हरेक कुनामा आज एउटै प्रश्न गुञ्जिरहेको छ— ‘काम गर्ने कि देश छोड्ने ?’ यो केवल व्यक्तिगत निर्णयको विषय होइन; यो सामाजिक संरचना, आर्थिक अवस्था, नीतिगत कमजोरी र मानसिकताको प्रतिबिम्ब हो।
विशेषगरी सामाजिक क्षेत्रमा सक्रिय हुन खोज्ने, उद्यम सुरु गर्न चाहने र नवप्रवर्तनमार्फत केही नयाँ गर्न खोज्ने युवाहरूका लागि यो प्रश्न झन् गहिरो र जटिल बनेको छ।
आजको युवा साधारण मात्रै छैनन्। ऊ ऊर्जावान छ, शिक्षित छ, डिजिटल रूपमा जोडिएको छ र विश्वस्तरका अवसर र प्रविधिसँग परिचित छ। तर, यति हुँदाहुँदै पनि उसले आफ्नो देशमै केही गर्न खोज्दा किन बारम्बार अवरोधहरूको सामना गर्नुपर्छ ? किन उसलाई बारम्बार ‘यो सम्भव छैन’ भन्ने सुनिनु पर्छ ? किन उसले आफ्नो सपना पूरा गर्नका लागि देश छोड्नुपर्ने विकल्पलाई गम्भीर रूपमा लिनुपर्छ ? यी प्रश्नहरूको उत्तर खोज्दै जाँदा हामी सामाजिक क्षेत्र, उद्यमशीलता र नवप्रवर्तनका गहिरा समस्याहरूमा पुग्छौं।
सामाजिक क्षेत्रमा काम गर्न चाहने युवाहरूको अवस्था बुझ्नुपर्छ भने उनीहरूको दैनिक संघर्षलाई नजिकबाट हेर्नुपर्छ। धेरै युवा समाज परिवर्तनको सपना बोकेर अभियान, संगठन, स्वयंसेवी कार्यमा लागिरहेका छन्।
उनीहरू गाउँदेखि शहरसम्म शिक्षा सुधार, स्वास्थ्य सचेतना, वातावरण संरक्षण, लैङ्गिक समानता, युवा सशक्तीकरण जस्ता क्षेत्रमा काम गर्छन्। तर यस्ता कामहरूलाई हाम्रो समाजले अझैपनि पेशाको रूपमा स्वीकार गर्न सकेको छैन।
जब कुनै युवा सामाजिक क्षेत्रमा पूर्णकालीन रूपमा काम गर्न चाहन्छ, उसलाई सबैभन्दा पहिले घरपरिवारबाट नै प्रश्न उठ्छ— ‘यसबाट के पाइन्छ ?’ ‘कति कमाउँछौ ?’ ‘भविष्य के हुन्छ ?’ यी प्रश्नहरू केवल जिज्ञासा होइनन्, यी दबाब हुन्, जसले युवालाई आफ्नो बाटो छोड्न बाध्य बनाइरहेको छ।
सामाजिक क्षेत्रमा आर्थिक स्थायित्वको अभाव अर्को ठूलो चुनौती हो। धेरै युवाहरूले वर्षौंसम्म बिना पारिश्रमिक काम गर्छन्, केवल अनुभव र सन्तुष्टिका लागि। तर, समयसँगै उनीहरूलाई आफ्नो व्यक्तिगत जीवन, परिवारको जिम्मेवारी र भविष्यको सुरक्षा पनि सोच्नुपर्छ। यस्तो अवस्थामा उनीहरू द्विविधामा पर्छन्— समाजको लागि काम जारी राख्ने कि आफ्नो आर्थिक स्थायित्वको लागि अन्य बाटो रोज्ने ? यहाँबाट धेरै युवाहरूको सपना क्रमशः मर्दै जान्छ।
यस्तै अवस्था उद्यमशीलता क्षेत्रमा पनि व्यापक देखिन्छ। नेपालमा ‘स्टार्टअप’ र ‘इन्टरप्रेनरसिप’ भन्ने शब्दहरू लोकप्रिय हुँदै गएका छन्, तर व्यवहारमा अझै धेरै कठिनाइहरू छन्। कुनै युवा नयाँ व्यवसाय सुरु गर्न चाहन्छ भने उसले सबैभन्दा पहिले लगानीको समस्या भोग्छ। बैंकहरू जोखिम लिन चाहँदैनन्। नयाँ सोच, नयाँ आइडिया र युवा ऊर्जामाथि विश्वास गर्ने वातावरण अझै बनिसकेको छैन।
यसका लागि निश्चित धितो आवश्यक पर्छ, तर युवाहरूसँग त्यो धितो नहुँदा धेरैले बैंकबाट आर्थिक सहयोग पाउन असम्भवजस्तै हुन्छ। राज्यले आइडियालाई धितो राखेर ऋण दिने व्यवस्था मिलाउन सकेमा धेरै युवाहरू उद्यमी बन्न प्रेरित हुनेछन्। त्यसपछि सुरु हुन्छ नीतिगत र प्रशासनिक झन्झट। व्यवसाय दर्ता गर्नदेखि कर तिर्ने प्रक्रियासम्म, हरेक चरणमा जटिलता छ। पारदर्शिता र सहजताको अभावले युवालाई निराश बनाउँछ। धेरै युवाहरूले आफ्नो आइडिया लिएर सुरु गर्छन्, तर प्रक्रियागत झन्झटले गर्दा बीचमै हार मान्न बाध्य हुन्छन्। यसले केवल एउटा व्यवसायको अन्त्य मात्र गर्दैन; यसले एउटा सपना, एउटा सम्भावना र एउटा भविष्यको अन्त्य गर्छ।
तर, सबैभन्दा ठूलो समस्या भनेको असफलताको डर हो, जुन सामाजिक मानसिकताले सिर्जना गरेको छ। नेपालमा असफल हुनु भनेको सिकाइको प्रक्रिया होइन; यो ‘नाकाम हुनु’ को रूपमा लिइन्छ। यदि कुनै युवा व्यवसायमा असफल भयो भने, समाजले उसलाई दोस्रो मौका दिन तयार हुँदैन। नवप्रवर्तनको कुरा गर्दा नेपालमा प्रतिभा र सिर्जनशीलताको कमी छैन। यहाँका युवाहरू विश्वस्तरका आइडिया ल्याउन सक्षम छन्। तर, त्यसलाई कार्यान्वयन गर्ने वातावरण कमजोर छ। हाम्रो शिक्षा प्रणाली अझैपनि सैद्धान्तिक ज्ञानमा केन्द्रित छ, जहाँ विद्यार्थीलाई सोच्न, प्रश्न गर्न र नयाँ समाधान खोज्न प्रोत्साहित गरिँदैन।
यी सबै समस्याहरूको जडमा एउटा गहिरो समस्या छ— सामाजिक मानसिकता। ‘नेपालमा केही हुँदैन’ भन्ने धारणा यति गहिरो रूपमा बसिसकेको छ कि यसले युवाको आत्मविश्वास नै कमजोर बनाएको छ।
विदेश जाने निर्णय धेरैका लागि बाध्यता हो। राम्रो शिक्षा लिएपछि पनि उपयुक्त रोजगारी नपाउनु, कामको उचित मूल्य नपाउनु, अस्थिरता र अनिश्चित भविष्य— यी सबै कारणहरूले युवालाई देश छोड्न प्रेरित गर्छ। विदेशमा राम्रो तलब, व्यवस्थित प्रणाली र अवसर देखिन्छ, जसले गर्दा उनीहरूले त्यहाँ आफ्नो भविष्य देख्न थाल्छन्।
तर यहाँ एउटा गम्भीर प्रश्न उठ्छ— के विदेश जानु नै अन्तिम समाधान हो ? वा, के हामीले आफ्नो देशमा रहेका सम्भावनाहरूलाई पर्याप्त रूपमा प्रयोग गर्न सकेका छौं ?
नेपालमा चुनौतीहरू छन्, तर सम्भावनाहरू पनि कम छैनन्। यहाँका समस्या स्थानीय छन्, त्यसैले समाधान पनि स्थानीय हुन सक्छ। सामाजिक क्षेत्रमा काम गर्ने अवसर विशाल छ। उद्यमशीलताको लागि नयाँ क्षेत्रहरू खुलिरहेका छन्— डिजिटल प्लेटफर्म, कृषि नवप्रवर्तन, पर्यटन, सूचना प्रविधि इत्यादि।
यदि सही मार्गनिर्देशन र उपयुक्त वातावरण मिल्यो भने, नेपाली युवाले विश्वस्तरको काम नेपालमै बसेर गर्न सक्छन्। यसका लागि आवश्यक छ— सोच परिवर्तन।
जबसम्म हामी आफैंले आफ्नो देशप्रति विश्वास राख्दैनौं, तबसम्म बाह्य परिवर्तन सम्भव छैन। साथै, नीतिगत सुधार पनि उत्तिकै आवश्यक छ। सरकारले युवामैत्री नीति बनाउनुपर्छ, प्रक्रियाहरू सरल बनाउनुपर्छ, र नवप्रवर्तनलाई प्रोत्साहन गर्नुपर्छ।
तर सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा के हो भने— युवाले आफूलाई परिवर्तनको केन्द्रमा राख्नुपर्छ। युवाले अवसर खोज्ने मात्र होइन, अवसर सिर्जना गर्ने सोच राख्नुपर्छ। समस्या देखेर निराश हुने होइन, समाधान खोज्ने साहस गर्नुपर्छ।
अन्ततः ‘काम गर्ने कि देश छोड्ने ?’ भन्ने प्रश्नको उत्तर कुनै
लाइनमा सीमित छैन। यो व्यक्तिगत परिस्थिति, लक्ष्य र प्राथमिकतामा निर्भर गर्छ। तर, यदि हामीले दीर्घकालीन रूपमा देशको विकास र आफ्नै पहिचान निर्माणको कुरा गर्ने हो भने काम गर्ने, संघर्ष गर्ने र परिवर्तन ल्याउने बाटो नै महत्वपूर्ण हुन्छ।
जय देश, जय युवा !
