बर्खासँगै बढ्यो सर्पदंशको जोखिम, महाकाली अस्पतालमा दैनिक ४–५ जना उपचारत
कञ्चनपुर – बर्खायाम सुरु भएसँगै कञ्चनपुरसहित सुदूरपश्चिम प्रदेशका विभिन्न जिल्लामा सर्पदंशका घटना बढ्न थालेका छन्। वर्षासँगै खेतबारी, झाडी, वन क्षेत्र तथा घर वरपरको ओसिलो वातावरणमा सर्पको गतिविधि बढ्ने भएकाले सर्वसाधारण उच्च जोखिममा परेका छन्। महाकाली प्रादेशिक अस्पतालमा पछिल्ला दिनहरूमा दैनिक ४ देखि ५ जनासम्म सर्प तथा बिच्छीको टोकाइबाट प्रभावित बिरामी उपचारका लागि पुग्न थालेको अस्पतालले जनाएको छ।
महाकाली प्रादेशिक अस्पताल व्यवस्थापन समितिका अध्यक्ष महेश प्रसाद पन्तका अनुसार वर्षायाममा विषालु सर्पहरू सुरक्षित र ओसिलो स्थान खोज्दै मानव बस्ती नजिकसम्म आउने भएकाले यस अवधिमा विशेष सतर्कता आवश्यक हुन्छ। उहाँका अनुसार पछिल्लो समय विशेषगरी करेत (Krait) प्रजातिका विषालु सर्प विभिन्न स्थानमा देखिन थालेका छन्। करेत सर्प अत्यन्त विषालु हुने र प्रायः रातिको समयमा मानिस सुतिरहेको अवस्थामा टोक्ने भएकाले यसको जोखिमलाई हल्का रूपमा लिन नहुने उहाँले बताउनुभयो।
उहाँले ग्रामीण क्षेत्रमा भुइँमा सुत्ने चलन, घर वरपर झाडी तथा फोहोर रहने अवस्था र रातिको समयमा पर्याप्त उज्यालोको अभावका कारण सर्पदंशका घटना बढ्ने गरेको उल्लेख गर्नुभयो। विशेषगरी बालबालिका, वृद्धवृद्धा, किसान तथा खेतबारीमा काम गर्ने नागरिक बढी जोखिममा पर्ने भएकाले सबैले सावधानी अपनाउनुपर्ने उहाँको भनाइ छ।
अस्पतालका चिकित्सकहरूका अनुसार सर्पले टोकेपछि झारफुक, धामीझाँक्री वा अन्य अवैज्ञानिक उपचारमा समय खर्च गर्नु ज्यानकै लागि घातक हुन सक्छ। सर्पदंश भएका बिरामीलाई सकेसम्म शान्त राख्दै प्रभावित अंगलाई धेरै नचलाउने, कसिलो कपडा वा गहना हटाउने तथा तत्काल नजिकको स्वास्थ्य संस्था वा एन्टि-भेनम उपलब्ध अस्पतालमा पुर्याउनु नै सबैभन्दा प्रभावकारी उपचार हो।
चिकित्सकहरूले सर्पदंशपछि घाउ चिरेर रगत निकाल्ने, विष चुस्ने, डोरीले अत्यधिक कस्ने, बरफ राख्ने वा घरेलु उपचार गर्ने कार्य नगर्न पनि आग्रह गरेका छन्। यस्ता उपायले बिरामीको अवस्था झन् जटिल बन्न सक्ने उनीहरूको भनाइ छ।
नेपालमा प्रत्येक वर्ष सर्पदंशका कारण सयौँ मानिसले ज्यान गुमाउने गरेका छन्। तर समयमै अस्पताल पुगेर उचित उपचार र एन्टि–भेनम प्राप्त गर्न सके अधिकांश बिरामीको ज्यान बचाउन सकिने स्वास्थ्यकर्मीहरू बताउँछन्। त्यसैले जनचेतना, सावधानी र उपचारमा ढिलाइ नगर्नु नै सर्पदंशबाट हुने मृत्यु न्यूनीकरण गर्ने मुख्य उपाय भएको अस्पतालले जनाएको छ।
सर्पदंशबाट बच्न अपनाउनुपर्ने सावधानी:महाकाली प्रादेशिक अस्पतालले सर्वसाधारणलाई निम्न सावधानी अपनाउन आग्रह गरेको छ-
घर वरपर झाडी, फोहोर, काठको थुप्रो तथा सर्प लुक्न सक्ने स्थान सफा राख्ने।
जमिन तथा भित्ताका प्वाल पुर्ने र झ्याल-ढोकामा जाली प्रयोग गर्ने।
खेतबारी, जंगल वा झाडीमा जाँदा लामो बुट, मोटो मोजा र लामो पाइन्ट लगाउने।
अँध्यारो स्थानमा टर्चको प्रयोग गर्ने तथा हातखुट्टा राख्नुअघि राम्ररी हेर्ने।
जुत्ता वा बुट लगाउनुअघि भित्र सर्प लुकेको छ कि छैन जाँच गर्ने।
सर्प देखिएमा नछुने, नजिस्काउने तथा मार्ने प्रयास नगर्ने।
सकेसम्म भुइँमा नसुती खाट वा पलङमा सुत्ने तथा आवश्यक परे झुल प्रयोग गर्ने।
खेतबारीमा काम गर्दा हातले सिधै घाँस वा झाडी नसमात्ने, लाठी वा औजार प्रयोग गर्ने।
आफ्नो क्षेत्रमा पाइने विषालु तथा अविषालु सर्पबारे आधारभूत जानकारी राख्ने।
नजिकको स्वास्थ्य संस्था तथा एन्टि-भेनम उपलब्ध अस्पतालको जानकारी पहिल्यै राख्ने।
सर्पले टोकेको कसरी थाहा हुन्छ ?सर्पले टोकेको स्थानमा सामान्यतया दुईवटा दाँतको डाम देखिन सक्छ। केही प्रजातिका सर्प, विशेषगरी भाइपरले टोकेको अवस्थामा डाम स्पष्ट नदेखिए पनि टोकेको स्थान सुन्निने, निलो हुने, दुख्ने वा रगत आउने हुन सक्छ।
देखिन सक्ने प्रमुख लक्षणहरू:
बान्ता हुने,रिंगटा लाग्ने,आँखा धमिलो हुने वा पलक झुकिने
टोकेको स्थान सुन्निने वा निलो हुने,बोल्न, निल्न वा जिब्रो चलाउन कठिनाइ हुने,सास फेर्न गाह्रो हुने,अत्यधिक कमजोरी तथा बेहोस हुने अवस्था आउनु
समयमै उपचार नै जीवन बचाउने उपाय:अध्यक्ष पन्तले सर्पदंशलाई सामान्य घटना ठानेर बेवास्ता नगर्न आग्रह गर्दै सर्पले टोकेको वा टोकेको आशंका मात्र लागे पनि तत्काल अस्पताल पुग्न सबैलाई अनुरोध गर्नुभएको छ। उहाँले बर्खायामभरि नागरिकहरूले घर तथा वरपरको वातावरण सफा राख्ने, बालबालिकालाई विशेष निगरानीमा राख्ने र कुनै पनि अवस्थामा उपचारमा ढिलाइ नगर्नुपर्नेमा जोड दिनुभयो।
उहाँका अनुसार समयमै अस्पताल पुगेर वैज्ञानिक उपचार गरे अधिकांश बिरामीलाई बचाउन सकिन्छ। त्यसैले सर्पदंशबाट हुने मानवीय क्षति न्यूनीकरणका लागि स्वास्थ्य संस्थाको पहुँच, जनचेतना अभिवृद्धि, समुदायस्तरमा सचेतना कार्यक्रम तथा समयमै उपचार नै सबैभन्दा प्रभावकारी उपाय भएको उहाँले बताउनुभयो।
