यस्ता खानाले शरीर बलियो र निरोगी हुन्छ,मनुस्मृतिमा लेखिएको छ,
मनुस्मृतिलाई मनु सहिंता पनि भनिन्छ, जुन प्राचीन ग्रन्थ हो । यसले सामाजिक, नैतिक जीवनका विभिन्न पक्षलाई मार्गदर्शन गर्छ । यस ग्रन्थमा खानपानका नियमहरू प्नि समावेश छन्, जसले शारीरिक, मानसिक र आध्यात्मिक शुद्धताका लागि उपयुक्त आहारको वर्णन गर्छ मनुस्मृतिको पाँचौ र छैटौं अध्यायमा खानपानका नियमहरूको विस्तृत वर्णन छ । यी नियमहरूले खानेकुराको प्रकार, तयारी, र सेवनको विधिलाई जोड दिन्छन् । मनुस्मृतिले खानपानलाई शारीरिक स्वास्थ्य मात्र नभई, मानसिक शुद्धता र आध्यात्मिक उन्नतिसँग पनि जोड्छ । यी नियमहरू वर्ण र आश्रम (ब्रह्मचर्य, गृहस्थ, आदि) अनुसार फरक–फरक छन् ।
मनुस्मृतिले शुद्ध, सात्विक र स्वास्थ्यवर्धक खानेकुरालाई प्रोत्साहन गर्छ । यी खानेकुराहरूले शरीरलाई पोषण दिन्छ, मनलाई शान्त राख्छ, र आध्यात्मिक विकासमा सहयोग गर्छ ।
शाकाहारी भोजन
मनुस्मृतिले शाकाहारी भोजनलाई प्राथमिकता दिन्छ, विशेष गरी ब्राह्मणहरूका लागि । अनाज (जस्तै, गहुँ, चामल, जौ), दाल (मुग, मसुर), तरकारी, फलफूल, र दूधजन्य पदार्थलाई शुद्ध र सात्विक मानिन्छ ।
उदाहरणः गहुँको रोटी, चामल, सागपात (पालक, मेथी), फल (आँप, केरा), र दूध, दही, घिउ ।‘जो व्यक्ति सात्विक भोजन गर्छ, उसको मन शुद्ध हुन्छ र धर्ममा प्रगति हुन्छ’
प्राकृतिक र ताजा खानेकुरा
मनुस्मृतिले ताजा, मौसमी, र प्राकृतिक रूपमा उब्जाएको खानेकुरालाई जोड दिन्छ । बासी, सडेको, वा कृत्रिम रूपमा प्रशोधित खानेकुरालाई निषेध गरिएको छ ।उदाहरणः ताजा तरकारी, फल, र अनाज ।‘ताजा र शुद्ध भोजनले आयु र बल बढ्छ’
दूध र दूधजन्य पदार्थ
दूध, दही, घिउ, र पनीरलाई पवित्र र पौष्टिक मानिन्छ । गाईको दूधलाई विशेष महत्त्व दिइएको छ, किनकि गाईलाई हिन्दू धर्ममा पवित्र मानिन्छ ।उदाहरणः दूधबाट बनेको खीर, दही, र घिउ मिसाइएको भोजन ।‘गाईको दूध र घिउले शरीर र मनलाई पवित्र बनाउँछ’
आयुर्वेदिक र सन्तुलित भोजन
मनुस्मृतिले आयुर्वेदिक सिद्धान्तअनुसार सन्तुलित भोजन गर्न सुझाव दिन्छ । खानेकुरा शरीरको प्रकृति (वात, पित्त, कफ) र मौसमअनुसार हुनुपर्छ ।
उदाहरणः गर्मीमा चिसो प्रकृतिको खानेकुरा (दही, फल) र जाडोमा तातो प्रकृतिको खानेकुरा (घिउ, मसला) ।‘प्रकृतिअनुसार भोजनले रोगबाट बचाउँछ’
स्वच्छ र शुद्ध तरिकाले तयार गरिएको भोजन
मनुस्मृतिले खानेकुरा स्वच्छ र शुद्ध वातावरणमा तयार गर्नुपर्ने जोड दिन्छ । शुद्ध मन र शरीर भएको हुनुपर्छ ।उदाहरणः स्नान गरेर र शुद्ध मनले बनाएको खाना ।‘शुद्ध हृदयले बनाएको भोजनले मन र शरीरलाई पवित्र बनाउँछ’
कस्तो खानेकुरा नखाने ?
मनुस्मृतिले केही खानेकुरालाई अशुद्ध, तामसिक, वा स्वास्थ्य र आध्यात्मिकताका लागि हानिकारक मानेर निषेध गरेको छ । यी खानेकुराहरूले मनलाई अशान्त, शरीरलाई रोगी, र आत्मालाई अशुद्ध बनाउने विश्वास गरिन्छ ।
मांसाहार
मनुस्मृतिले मांसाहारलाई कडाइका साथ निषेध गरेको छ, किनकि यो हिंसासँग जोडिएको छ ।‘हिंसाबाट प्राप्त मांसले मनलाई अशुद्ध बनाउँछ’
बासी र सडेको खानेकुरा
बासी, सडेको, वा फोहोर खानेकुरालाई पूर्ण रूपमा निषेध गरिएको छ, किनकि यस्ता खानेकुराले रोग निम्त्याउँछ ।‘बासी भोजनले शरीर र मनलाई दूषित गर्छ’
लसुन, प्याज, र तामसिक खानेकुरा
लसुन, प्याज, र मशरूम जस्ता खानेकुरालाई तामसिक मानिन्छ, जसले मनलाई उत्तेजित वा सुस्त बनाउँछ ।‘तामसिक भोजनले बुद्धिलाई मलिन बनाउँछ’
मदिरा र नशालु पदार्थ
मदिरा र अन्य नशालु पदार्थहरूलाई पूर्ण रूपमा निषेध गरिएको छ, किनकि यिनले मनलाई भ्रमित र नैतिकताबाट विचलित गर्छ ।‘मदिराले बुद्धि र धर्म नष्ट हुन्छ’
स्वच्छताः खानुअघि हात–मुख धुनुपर्छ र शुद्ध ठाउँमा खानुपर्छ ।
मात्राः अति खानु वा कम खानु दुवै हानिकारक छ । सन्तुलित मात्रामा खानुपर्छ ।
समयः दिनको उचित समयमा (जस्तै, बिहान र बेलुका) खानुपर्छ । राति धेरै खानु निषेध छ ।
मनको शुद्धताः खानुअघि प्रार्थना वा कृतज्ञता व्यक्त गर्नुपर्छ, जसले मनलाई शान्त बनाउँछ ।
अतिथि सत्कारः अतिथिलाई खाना खुवाएर मात्र आफूले खानुपर्छ ।
